Depresja u nastolatków - objawy i sygnały dla rodziców

Rodzice często mówią to samo zdanie: dziecko przestało być sobą, ale trudno wskazać moment, w którym to się stało. Zmiana bywa powolna i łatwo ją wytłumaczyć czymś innym: przemęczeniem, zmianą szkoły, rozstaniem z sympatią, telefonem. Tymczasem depresja w wieku nastoletnim ma inną twarz niż u dorosłego. Kryteria diagnostyczne wprost dopuszczają, że u dzieci i młodzieży zamiast obniżonego nastroju dominuje nastrój drażliwy. Dlatego zamiast płaczącego dziecka rodzic widzi awantury o drobiazgi, trzaskanie drzwiami i wrogość, a to nie kojarzy się z chorobą.

Objawy depresji u nastolatków, których nie widać na pierwszy rzut oka

Najbardziej mylące jest to, że część objawów wygląda na cechę charakteru albo na zwykłe lenistwo. Warto patrzeć nie na pojedyncze zachowanie, tylko na zmianę wobec tego, jak nastolatek funkcjonował wcześniej.

• Drażliwość i złość. Wybuchy nieproporcjonalne do sytuacji, ciągłe napięcie, konflikty z rodzeństwem i nauczycielami. U nastolatków to częstszy obraz niż smutek.
• Utrata zainteresowań. Porzucenie treningów, gry na instrumencie, znajomych, gier, które wcześniej wciągały. Nic nie cieszy, choć okazji do radości nie brakuje.
• Wycofanie. Godziny w pokoju z zaciągniętymi zasłonami, unikanie spotkań, coraz rzadszy kontakt z rówieśnikami, także w sieci.
• Spadek wyników w szkole. Nagłe pogorszenie ocen, niezrobione prace, wagary, kłopoty z koncentracją i zapamiętywaniem.
• Zaburzenia snu. Zasypianie nad ranem, wybudzanie się w nocy albo spanie kilkanaście godzin i wieczne niewyspanie.
• Zmiana apetytu i masy ciała. Utrata apetytu i chudnięcie albo jedzenie na pocieszenie i wyraźny przyrost masy ciała.
• Objawy z ciała. Powracające bóle głowy, brzucha, mdłości i zmęczenie, z powodu których nastolatek trafia do lekarza rodzinnego, a badania nie wykazują nieprawidłowości.
• Poczucie winy i beznadziei. Zdania w rodzaju „jestem do niczego”, „i tak nic z tego nie będzie”, „przeze mnie macie problemy”.

U części nastolatków obraz jest odwrotny do oczekiwanego. Zamiast wycofania pojawia się brawura, sięganie po alkohol lub inne substancje, ryzykowne zachowania i prowokacje. To również może być sposób radzenia sobie z tym, co dzieje się w środku. Więcej o takich nietypowych obrazach piszemy w tekście o depresji maskowanej.

Depresja czy okres dojrzewania

Dojrzewanie samo w sobie oznacza zmienność nastroju, potrzebę oddzielenia się od rodziców i sprzeczki o granice. To normalne. Różnica polega na trwałości, zasięgu i cenie, jaką nastolatek płaci za swój stan.

Tabela ma charakter edukacyjny. Rozpoznanie stawia lekarz na podstawie pełnej oceny.

Sygnały alarmowe dla rodziców

Są objawy, przy których nie ma sensu czekać i sprawdzać, czy „samo przejdzie”. Reakcja powinna być natychmiastowa, nawet jeśli nastolatek zapewnia, że nic się nie dzieje.

• Ślady samookaleczeń, świeże skaleczenia, blizny, noszenie długich rękawów w upale.
• Mówienie o śmierci, o zniknięciu, o tym, że „wszystkim byłoby lżej”, także w formie żartu lub wpisu w sieci.
• Rozdawanie ważnych rzeczy, żegnanie się, porządkowanie spraw.
• Nagły spokój i poprawa nastroju po okresie głębokiego przygnębienia, bez wyraźnego powodu.
• Sięganie po alkohol, leki lub inne substancje, ucieczki z domu, gwałtowny wzrost zachowań ryzykownych.
• Odmowa jedzenia, wychodzenia z pokoju, chodzenia do szkoły utrzymująca się dłużej niż kilka dni.

Jak rozmawiać z nastolatkiem, gdy podejrzewasz depresję

Rozmowa nie zastąpi leczenia, ale często decyduje o tym, czy nastolatek w ogóle zgodzi się na pomoc. Kilka rzeczy pomaga, a kilka innych zamyka drzwi na dłużej.

• Nazwij zmianę, nie ocenę. Zamiast „znowu się obijasz” powiedz, co widzisz: „od kilku tygodni nie wychodzisz z pokoju i nie gadasz z Kubą, martwię się o ciebie”.
• Nie porównuj i nie bagatelizuj. Zdania w stylu „w twoim wieku nie miałem takich problemów” albo „weź się w garść” skutecznie kończą rozmowę.
• Pytaj wprost o myśli samobójcze. Wbrew obawom rodziców takie pytanie nie podsuwa pomysłu, tylko daje przestrzeń, żeby powiedzieć o tym głośno.
• Zaproponuj konkret. Umówioną wizytę, wspólny dojazd, rozmowę z psychologiem szkolnym. Sama deklaracja „jak będziesz chciał, to pogadamy” zwykle nie wystarcza.
• Zadbaj o rytm dnia. Stałe pory snu i posiłków, ruch, ograniczenie nocnego korzystania z telefonu. To nie jest leczenie, ale realnie odciąża.

Ścieżka pomocy, czyli do kogo się zgłosić

System pomocy dla dzieci i młodzieży w Polsce jest ułożony w poziomy i sporo wejść nie wymaga skierowania. Kolejność zwykle wygląda tak:

• Psycholog lub pedagog szkolny. Najszybciej dostępny, może uruchomić wsparcie w szkole i pomóc uporządkować sytuację.
• Ośrodek środowiskowej opieki psychologicznej dla dzieci i młodzieży. Pierwszy poziom opieki w ramach NFZ, pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna bez skierowania.
• Lekarz rodzinny. Warto go poinformować, bo część objawów, na przykład przewlekłe zmęczenie, wymaga wykluczenia innych przyczyn, takich jak niedokrwistość czy choroby tarczycy.
• Psychiatra dzieci i młodzieży. Przy nasilonych objawach, samookaleczeniach lub myślach samobójczych to właściwy adres. Do psychiatry nie jest potrzebne skierowanie, także w ramach NFZ.

W depresji łagodnej leczeniem pierwszego wyboru jest psychoterapia, najczęściej w nurcie poznawczo-behawioralnym, z udziałem rodziny. Leki wchodzą w grę przy nasileniu umiarkowanym i ciężkim albo wtedy, gdy sama terapia nie przynosi poprawy. W Polsce w depresji u dzieci i młodzieży od 8 roku życia zarejestrowana jest fluoksetyna, a Charakterystyka Produktu Leczniczego wskazuje, że stosuje się ją dopiero, gdy objawy nie ustępują po 4 do 6 sesjach terapii psychologicznej. Inne leki z grupy SSRI, na przykład sertralina czy escitalopram, w depresji u osób poniżej 18 roku życia nie mają w Polsce takiej rejestracji. O tym, czy i jaki lek włączyć, decyduje wyłącznie psychiatra, który zna nastolatka, a początek leczenia wymaga częstszych kontroli, bo w pierwszych tygodniach terapii u osób poniżej 25 roku życia opisywano nasilenie myśli samobójczych.

Czy nastolatek dostanie e-receptę online

Nie. Z konsultacji psychiatrycznej w naszym serwisie mogą korzystać wyłącznie osoby pełnoletnie i nie wystawiamy recept dla dzieci ani młodzieży. Leczenie osoby poniżej 18 roku życia prowadzi psychiatra dzieci i młodzieży, który ocenia nastolatka osobiście, rozmawia z rodzicami lub opiekunami i ustala plan opieki obejmujący także psychoterapię. To nie jest formalność, tylko warunek bezpieczeństwa.

Konsultacja online bywa natomiast pomocna dla dorosłych domowników. Opieka nad chorującym nastolatkiem obciąża całą rodzinę, a depresja u rodzica nie jest rzadkością. Jeśli u siebie rozpoznajesz objawy opisane w tekście o objawach depresji albo chcesz je wstępnie ocenić, pomocny bywa test na depresję. O tym, do czego prowadzi odkładanie leczenia, piszemy w artykule o nieleczonej depresji.

Najczęstsze pytania