Test na depresję - jak czytać wynik PHQ-9 i skali Becka

Wynik kwestionariusza bywa pierwszym momentem, w którym ktoś nazywa swój stan po imieniu. Skale przesiewowe powstały jednak po to, żeby porządkować obserwacje, a nie po to, żeby zastępować lekarza. Mierzą to, co pacjent sam o sobie mówi w ostatnich dwóch tygodniach: nastrój, sen, apetyt, energię, koncentrację. Nie widzą kontekstu, historii leczenia ani chorób somatycznych, które potrafią dawać bardzo podobny obraz.

Co właściwie mierzy test na depresję

Każda skala przesiewowa opiera się na kryteriach diagnostycznych i przekłada je na pytania z gotowymi odpowiedziami. Suma punktów opisuje nasilenie objawów, czyli to, jak bardzo dolegliwości utrudniają codzienne życie. Nie mówi, czy przyczyną jest epizod depresyjny, wypalenie, żałoba, choroba tarczycy czy działanie niepożądane leku.

Dlatego w praktyce lekarskiej test służy do trzech rzeczy: do wstępnego wyłapania osób, które wymagają dokładniejszej rozmowy, do oceny, jak ciężkie są objawy w chwili zgłoszenia, oraz do monitorowania leczenia. Ta trzecia funkcja bywa najbardziej niedoceniana, a jest najbardziej praktyczna, bo pozwala zobaczyć na liczbach, czy terapia działa.

PHQ-9 - najczęściej stosowana skala przesiewowa

PHQ-9 to dziewięć pytań odpowiadających kryteriom epizodu depresyjnego. Pytania dotyczą ostatnich dwóch tygodni i obejmują kolejno: utratę zainteresowań i przyjemności, obniżony nastrój, zaburzenia snu, spadek energii, zmiany apetytu, poczucie porażki i winy, trudności z koncentracją, spowolnienie lub pobudzenie oraz myśli o śmierci i samookaleczeniu.

Każda pozycja punktowana jest od 0 do 3, w zależności od tego, jak często dany objaw występował: wcale nie, przez kilka dni, przez więcej niż połowę dni albo niemal codziennie. Maksymalny wynik to 27 punktów. Skrócona wersja PHQ-2 obejmuje tylko dwa pierwsze pytania i służy do bardzo szybkiego przesiewu, a wynik 3 punktów lub wyższy jest wskazaniem do wypełnienia pełnej dziewiątki.

Interpretacja wyniku PHQ-9

Tabela ma charakter edukacyjny. Progi punktowe są orientacyjne, a decyzję o leczeniu podejmuje lekarz po ocenie całego obrazu klinicznego.

Przy progu 10 punktów czułość i swoistość PHQ-9 w wykrywaniu epizodu depresyjnego wynoszą w metaanalizach około 85 procent. To dużo jak na krótki kwestionariusz, ale oznacza również, że część wyników jest fałszywie dodatnia, a część osób z depresją mieści się poniżej progu. Liczba punktów nigdy nie przesądza sprawy samodzielnie.

Skala Becka i inne narzędzia

Skala depresji Becka w drugiej wersji, znana jako BDI-II, składa się z dwudziestu jeden pozycji ocenianych od 0 do 3 punktów, co daje zakres od 0 do 63. Mocniej niż PHQ-9 wchodzi w objawy poznawcze: samokrytycyzm, poczucie winy, pesymizm, utratę poczucia własnej wartości. Przyjmowane przedziały to 0-13 punktów jako objawy minimalne, 14-19 łagodne, 20-28 umiarkowane i 29-63 ciężkie. Narzędzie jest licencjonowane, więc rzetelną wersję i podręcznik interpretacji ma przede wszystkim lekarz i psycholog, a wersje krążące w internecie bywają niepełne lub źle przetłumaczone.

• Skala Hamiltona (HDRS). Wypełnia ją lekarz w trakcie rozmowy, a nie pacjent. Stosowana głównie w badaniach klinicznych i przy ocenie skuteczności leczenia.
• Edynburska Skala Depresji Poporodowej (EPDS). Dziesięć pytań przeznaczonych dla kobiet w ciąży i po porodzie, pomija objawy fizyczne typowe dla połogu. Więcej piszemy w tekście o depresji poporodowej.
• HADS. Kwestionariusz lęku i depresji dla osób z chorobami somatycznymi, celowo pozbawiony pytań o sen i apetyt, które w chorobie przewlekłej zaburza sama choroba.
• Geriatryczna Skala Oceny Depresji (GDS). Wersja dla osób starszych, u których depresja częściej maskuje się dolegliwościami ciała i zaburzeniami pamięci.

Dlaczego wysoki wynik nie kończy diagnostyki

Objawy, o które pytają kwestionariusze, nie są specyficzne dla depresji. Zmęczenie, gorszy sen, spadek koncentracji i utrata apetytu towarzyszą wielu stanom, które trzeba wykluczyć, zanim padnie rozpoznanie. Dlatego wysoki wynik testu jest początkiem, a nie końcem drogi.

• Choroby tarczycy. Niedoczynność potrafi dawać niemal pełny obraz depresji, łącznie ze spowolnieniem i sennością.
• Niedokrwistość i niedobory. Niedobór żelaza, witaminy B12 lub witaminy D bywa przyczyną wyczerpania mylonego z anhedonią.
• Zaburzenia snu. Bezdech senny prowadzi do przewlekłego zmęczenia i drażliwości mimo pozornie długiego snu.
• Leki i substancje. Niektóre preparaty, a także alkohol i jego odstawienie, mogą obniżać nastrój i podbijać wynik testu.
• Choroba afektywna dwubiegunowa. Epizod depresyjny bywa jej pierwszą fazą, a leczenie jest wtedy inne. Lekarz zawsze pyta o okresy wzmożonego napędu.

Z tego powodu lekarz zwykle zleca podstawowe badania krwi, w tym TSH i morfologię, i pyta o przebieg objawów w czasie. Sam wynik kwestionariusza nie wystarcza, żeby przepisać lek przeciwdepresyjny.

Co zrobić z wynikiem testu

Jeżeli wynik mieści się w przedziale łagodnym, a objawy trwają krótko, rozsądne bywa odczekanie dwóch tygodni i powtórzenie oceny. Sen, aktywność fizyczna i ograniczenie alkoholu potrafią w tym czasie realnie zmienić obraz. Jeśli jednak objawy utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie, narastają lub utrudniają pracę i relacje, kolejnym krokiem jest konsultacja.

Na wizytę warto przyjść z konkretami: od kiedy trwają objawy, co się zmieniło w śnie i apetycie, jakie leki są przyjmowane na stałe, czy w rodzinie występowały zaburzenia nastroju. Wynik PHQ-9 lub skali Becka jest wtedy dobrym punktem wyjścia do rozmowy, bo pokazuje nasilenie objawów w liczbach. Jak dokładnie wyglądają poszczególne dolegliwości, opisujemy w artykule o objawach depresji.

Gdy lekarz uzna, że potrzebne jest leczenie farmakologiczne, najczęściej sięga po leki z grupy SSRI, na przykład escitalopram lub sertralinę, a przy określonych wskazaniach po SNRI, takie jak wenlafaksyna. Wszystkie te preparaty wydawane są wyłącznie na receptę, a ich dobór, dawkę i czas leczenia ustala lekarz indywidualnie. Pierwsza poprawa pojawia się zwykle po dwóch do czterech tygodni, o czym piszemy szerzej w tekście jak działają leki na depresję.

Najczęstsze pytania