Depresja dwubiegunowa - czym różni się od jednobiegunowej

Pacjent zwykle zgłasza się po pomoc w fazie depresji, bo to ona boli i odbiera siły. Faza podwyższonego nastroju rzadko wydaje się chorobą: człowiek ma energię, śpi po kilka godzin i czuje się wreszcie sobą. Dlatego droga od pierwszych objawów do właściwego rozpoznania ChAD często zajmuje kilka lat, a po drodze wiele osób leczy się jak na depresję jednobiegunową. Zrozumienie tej różnicy pomaga zadać lekarzowi właściwe pytania.

Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa

ChAD to zaburzenie nastroju, w którym epizody chorobowe biegną w dwóch kierunkach. Z jednej strony pojawia się depresja z obniżonym nastrojem, utratą przyjemności i spadkiem energii, z drugiej mania lub hipomania, czyli okresy nienaturalnie podwyższonego nastroju, gonitwy myśli, wzmożonej aktywności i zmniejszonej potrzeby snu. Między epizodami wiele osób funkcjonuje bez objawów i to również jest typowe dla tej choroby. Szacuje się, że różne postacie ChAD dotyczą około 1 do 2 procent populacji, a pierwsze objawy najczęściej pojawiają się u młodych dorosłych.

W praktyce klinicznej wyróżnia się dwa główne typy. W typie I wystąpił co najmniej jeden pełny epizod manii, często na tyle nasilony, że wymagał leczenia szpitalnego. W typie II manii nie ma, są za to epizody hipomanii, czyli łagodniejszej i krótszej fazy podwyższonego nastroju, oraz nawracające, zwykle długie epizody depresji. To właśnie typ II bywa najczęściej mylony ze zwykłą depresją, bo hipomania rzadko skłania do wizyty u lekarza.

Depresja jednobiegunowa a dwubiegunowa

Nie istnieje jeden objaw, który rozstrzyga sprawę. Pewne cechy epizodu podnoszą jednak prawdopodobieństwo dwubiegunowości i lekarz aktywnie ich szuka.

Tabela ma charakter edukacyjny i pokazuje tendencje, a nie kryteria rozpoznania. Diagnozę stawia lekarz po pełnym badaniu.

Dlaczego rozróżnienie zmienia leczenie

To nie jest akademicki spór o nazwę. Klasyczna depresja jednobiegunowa jest leczona lekami przeciwdepresyjnymi, najczęściej z grupy SSRI, takimi jak escitalopram czy sertralina, albo lekami z grupy SNRI, na przykład wenlafaksyną. W chorobie dwubiegunowej ten sam lek zastosowany samodzielnie, bez leku normotymicznego, może u części pacjentów wywołać zmianę fazy, czyli przejście depresji w hipomanię lub manię. Opisywano również przyspieszenie cyklu choroby, czyli zwiększenie liczby epizodów w ciągu roku.

Stąd bierze się ostrożność psychiatry, która pacjentowi bywa niezrozumiała. Osoba, która słyszy, że nie dostanie po prostu tabletki na smutek, tylko lek stabilizujący nastrój i zaproszenie na kolejną wizytę, często odbiera to jako przesadę. Tymczasem jest to zabezpieczenie przed pogorszeniem, którego skutki bywają poważniejsze niż sama depresja, od nietrafionych decyzji finansowych po ryzykowne zachowania w fazie manii.

Leki stosowane w chorobie dwubiegunowej

Podstawą są leki normotymiczne, czyli stabilizatory nastroju. Należą do nich lit, lamotrygina, kwas walproinowy i karbamazepina. W depresji w przebiegu ChAD wykorzystuje się też niektóre leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji, na przykład kwetiapinę, olanzapinę, lurazydon czy arypiprazol. Każdy z nich ma inny profil działania i inne wymagania kontrolne: przy licie monitoruje się jego stężenie we krwi oraz pracę tarczycy i nerek, lamotryginę wprowadza się bardzo powoli ze względu na ryzyko ciężkiej wysypki, a kwasu walproinowego nie stosuje się u kobiet mogących zajść w ciążę poza ściśle określonymi sytuacjami, ponieważ jest szkodliwy dla płodu.

Leki przeciwdepresyjne nie są w ChAD zakazane, ale mają inne miejsce niż w depresji jednobiegunowej. Bywają dołączane do stabilizatora, gdy epizod depresyjny jest nasilony i lekarz uzna, że korzyść przeważa nad ryzykiem zmiany fazy. Decyzja jest indywidualna i należy do psychiatry, tak samo jak decyzja o czasie ich stosowania i o momencie odstawienia. Ogólne zasady terapii lekami przeciwdepresyjnymi opisujemy w tekście o tym, jak działają leki na depresję, a o samym odstawianiu w artykule jak odstawić lek na depresję.

Sygnały, które warto zgłosić lekarzowi

Ponieważ hipomania rzadko wydaje się chorobą, pacjent zwykle o niej nie wspomina, dopóki nie zostanie zapytany wprost. Poniższe sytuacje warto opisać podczas wywiadu, nawet jeśli wydają się nieistotne.

• Okresy bardzo dobrego samopoczucia. Kilkudniowe fazy, gdy energii było wyraźnie więcej niż zwykle, a sen skrócił się do kilku godzin bez uczucia zmęczenia.
• Nietypowo szybkie tempo. Gonitwa myśli, mowa szybsza niż zwykle, wrażenie, że umysł pracuje na wyższych obrotach.
• Decyzje niepodobne do siebie. Nagłe wydatki, ryzykowne pomysły, zwiększona towarzyskość lub aktywność seksualna, których później się żałuje.
• Choroba w rodzinie. Rozpoznana ChAD, leczenie litem albo epizody maniakalne u rodziców lub rodzeństwa.
• Nietypowy przebieg depresji. Nadmierna senność, wzmożony apetyt, ciężkość ciała, początek objawów w młodym wieku lub po porodzie. O tej ostatniej sytuacji piszemy szerzej na stronie o depresji poporodowej.
• Nietypowa reakcja na leczenie. Po włączeniu leku przeciwdepresyjnego pojawiło się pobudzenie, drażliwość, bezsenność albo bardzo szybka poprawa, która równie szybko minęła.

Jak wygląda diagnoza i dalsze prowadzenie

Rozpoznanie opiera się na rozmowie i odtworzeniu przebiegu choroby w czasie, a nie na badaniu krwi czy teście z internetu. Lekarz pyta o wszystkie dotychczasowe epizody, ich długość i nasilenie, o sen, aktywność i decyzje podejmowane w okresach lepszego samopoczucia. Bardzo pomocna jest relacja bliskiej osoby, bo hipomania jest z zewnątrz widoczna lepiej niż od środka. Wykluczane są też inne przyczyny wahań nastroju, na przykład choroby tarczycy czy działanie substancji psychoaktywnych.

Leczenie ChAD prowadzi się długofalowo i ma ono dwa cele: opanowanie bieżącego epizodu oraz zapobieganie kolejnym. Dlatego leków normotymicznych zwykle nie odstawia się po ustąpieniu objawów, a każda zmiana dawki wymaga konsultacji. Rozpoznanie choroby dwubiegunowej i rozpoczęcie leczenia stabilizatorem to zadanie dla psychiatry prowadzącego, najczęściej w warunkach gabinetowych, z badaniami kontrolnymi. Teleporada dobrze sprawdza się natomiast w kontynuacji ustalonego leczenia: lekarz sprawdza w Internetowym Koncie Pacjenta historię wystawionych recept i ocenia, czy może wystawić e-receptę, czy potrzebna jest wizyta stacjonarna. Wszystkie wymienione leki, zarówno przeciwdepresyjne, jak i normotymiczne, wydawane są wyłącznie z przepisu lekarza.

Najczęstsze pytania