Depresja alkoholowa - skąd się bierze i jak ją leczyć

Mechanizm jest podstępny, bo w krótkiej perspektywie alkohol rzeczywiście przynosi ulgę. Po kilku łykach lęk słabnie, myśli zwalniają, łatwiej zasnąć. Problem w tym, że kilka godzin później organizm odbija w drugą stronę i nastrój spada poniżej punktu wyjścia. Powstaje pętla: gorzej się czuję, więc piję, a ponieważ piję, czuję się gorzej.

Czym właściwie jest depresja alkoholowa

W dokumentacji medycznej nie znajdziesz rozpoznania o takiej nazwie. Lekarze posługują się kategorią zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych używaniem alkoholu, a stan, o którym mowa, opisują jako zaburzenie depresyjne wywołane substancją. Objawy bywają identyczne jak w klasycznej depresji, ale ich przyczyna leży w piciu, a nie w chorobie, która pojawiła się niezależnie.

W praktyce spotyka się dwa układy, które łatwo pomylić:

• Depresja wtórna do picia. Nastrój był w normie, picie narastało przez miesiące lub lata, a przygnębienie, bezsenność i lęk pojawiły się później. Odstawienie alkoholu często przynosi wyraźną poprawę bez leków przeciwdepresyjnych.
• Depresja pierwotna z alkoholem w tle. Choroba była pierwsza, a alkohol stał się formą samoleczenia, bo doraźnie zdejmuje lęk i pomaga zasnąć. Tu samo odstawienie nie wystarczy, bo pod alkoholem nadal jest nieleczona depresja.

Rozdzielenie tych dwóch sytuacji nie jest akademickim niuansem, tylko decyduje o leczeniu. Dlatego w gabinecie pada pytanie o kolejność zdarzeń: co pojawiło się wcześniej, obniżony nastrój czy regularne picie, i jak wygląda samopoczucie w dłuższych okresach bez alkoholu.

Dlaczego alkohol obniża nastrój

Alkohol jest substancją tłumiącą ośrodkowy układ nerwowy, mimo że pierwsze wrażenie bywa odwrotne. Nasila działanie układu hamującego (GABA) i osłabia układ pobudzający (glutaminian), stąd rozluźnienie i senność. Kiedy stężenie alkoholu we krwi spada, mózg odbija w stronę pobudzenia i pojawia się niepokój, rozdrażnienie, kołatanie serca. Przy piciu regularnym ten mechanizm utrwala się i lęk staje się stanem tła, a nie epizodem.

Do tego dochodzą inne czynniki, które składają się na obniżony nastrój:

• Rozregulowany sen. Alkohol skraca czas zasypiania, ale spłyca sen w drugiej połowie nocy i powoduje wybudzenia nad ranem. Chronicznie niewyspany organizm nie utrzyma stabilnego nastroju.
• Zaburzenia w układach neuroprzekaźników, w tym serotoniny i dopaminy, czyli tych samych, na które oddziałują leki przeciwdepresyjne.
• Niedobory pokarmowe przy przewlekłym piciu, zwłaszcza witamin z grupy B, w tym tiaminy, co przekłada się na zmęczenie i gorszą pracę układu nerwowego.
• Konsekwencje życiowe: konflikty w rodzinie, problemy w pracy, wstyd i poczucie winy. To realne obciążenia, które podtrzymują przygnębienie niezależnie od chemii mózgu.

Lęk i przygnębienie dzień po

Wielu osobom depresja alkoholowa kojarzy się przede wszystkim z tak zwanym kacem psychicznym: dzień po imprezie pojawia się niepokój, wstyd, natrętne wracanie do wczorajszych rozmów i uczucie, że wszystko jest bez sensu. To fizjologiczny efekt odbicia opisanego wyżej, wzmocniony płytkim snem i odwodnieniem. U osoby pijącej okazjonalnie taki stan zwykle mija w ciągu jednego do trzech dni. Jeśli po każdym weekendzie wraca coraz mocniejszy i coraz dłużej trwa, to sygnał, że picie zaczyna wypracowywać trwałe zmiany w nastroju.

Objawy depresji poalkoholowej

Obraz jest zbliżony do objawów depresji w ogóle, ale zwykle mocniej zaznaczona jest bezsenność, drażliwość i lęk poranny. Najczęściej zgłaszane dolegliwości to:

• Obniżony nastrój utrzymujący się większość dnia, wyraźnie gorszy rano.
• Brak energii i napędu, wrażenie, że najprostsza czynność jest ponad siły.
• Utrata zainteresowań i przyjemności, także tych, które kiedyś cieszyły.
• Wybudzanie się nad ranem i brak możliwości ponownego zaśnięcia.
• Lęk, niepokój, kołatanie serca, drżenie rąk, zwłaszcza w godzinach bez alkoholu.
• Poczucie winy i wstydu, obniżona samoocena, unikanie ludzi.
• Trudności z koncentracją i pamięcią.
• Myśli rezygnacyjne i myśli samobójcze, których ryzyko przy piciu wyraźnie rośnie, bo alkohol osłabia hamulce i pogłębia rozpacz.

Objawy nasilają się w okresach odstawienia i słabną po wypiciu, co jest jedną z podpowiedzi, że mamy do czynienia z pętlą alkoholową, a nie ze zwykłym epizodem depresyjnym.

Jak lekarz odróżnia depresję wywołaną alkoholem od pierwotnej

Lekarz pyta o kolejność zdarzeń, o okresy trzeźwości i o to, jak wtedy wyglądał nastrój, o depresję w rodzinie, o wcześniejsze epizody bez związku z alkoholem. Zleca też badania, bo przewlekłe picie odbija się na wątrobie, a niedoczynność tarczycy czy niedokrwistość potrafią imitować depresję. Dopiero z tego obrazu wynika plan leczenia. Zgłaszanie prawdziwej ilości wypijanego alkoholu jest tu kluczowe, a nie powodem do oceniania: to informacja diagnostyczna, która realnie zmienia decyzje terapeutyczne.

Leczenie depresji alkoholowej

Nie ma leku, który zniweluje wpływ alkoholu na nastrój przy dalszym piciu. Leczenie opiera się na kilku równoległych elementach.

Przerwanie picia, ale bezpiecznie

Abstynencja jest fundamentem, natomiast przy piciu codziennym lub w dużych ilościach nagłe odstawienie bywa niebezpieczne. Zespół abstynencyjny może przebiegać z drżeniem, potliwością, nadciśnieniem, a w cięższych postaciach z drgawkami i majaczeniem alkoholowym, które jest stanem zagrożenia życia. Dlatego przy uzależnieniu odstawienie planuje się z lekarzem, czasem w warunkach detoksykacji szpitalnej, a nie na własną rękę.

Leczenie uzależnienia

Podstawą jest terapia uzależnień, prowadzona ambulatoryjnie lub stacjonarnie. Lekarz może wesprzeć ją farmakologicznie, korzystając z leków dostępnych wyłącznie na receptę: naltrekson osłabia nagradzające działanie alkoholu i zmniejsza głód, akamprozat pomaga utrzymać abstynencję, a disulfiram wywołuje przykrą reakcję po spożyciu alkoholu i wymaga świadomej zgody oraz ostrożności. Dobór preparatu należy do lekarza, bo każdy ma inne przeciwwskazania.

Leczenie samej depresji

Gdy po okresie bez alkoholu objawy depresyjne utrzymują się lub gdy depresja była pierwsza, wprowadza się leczenie przeciwdepresyjne. Najczęściej sięga się po leki z grupy SSRI, na przykład sertralinę lub escitalopram, które są względnie dobrze tolerowane. Efekt buduje się stopniowo i zwykle staje się wyraźny po 2 do 4 tygodni przyjmowania. Równolegle pracuje psychoterapia, bo bez zmiany sposobu radzenia sobie z napięciem łatwo wrócić do picia. Szerzej o schemacie postępowania piszemy na stronie leczenie depresji.

Czy leki przeciwdepresyjne zadziałają, jeśli nadal pijesz

Ich skuteczność jest wtedy wyraźnie mniejsza. Alkohol na bieżąco cofa efekt leczenia, pogarsza sen i nastrój, a dodatkowo może nasilać senność oraz zawroty głowy w połączeniu z lekiem. O tym, jak to wygląda w praktyce, pisaliśmy w tekstach sertralina a alkohol oraz escitalopram a alkohol. Warto też wiedzieć, czego się nie robi: benzodiazepiny nie są leczeniem depresji alkoholowej, bo przy uzależnieniu od alkoholu grożą uzależnieniem krzyżowym i poza krótkotrwałym, nadzorowanym użyciem w detoksykacji nie mają tu miejsca.

Kiedy szukać pomocy szybciej

• Gdy pojawiają się myśli samobójcze albo poczucie, że nie ma po co żyć
• Gdy przy próbie odstawienia alkoholu występuje silne drżenie, poty, drgawki lub splątanie
• Gdy picie zaczyna się rano lub służy uśmierzeniu objawów odstawienia
• Gdy obniżony nastrój utrzymuje się mimo kilku tygodni bez alkoholu
• Gdy próby ograniczenia picia raz po raz kończą się niepowodzeniem

Depresja alkoholowa nie jest kwestią słabej woli ani charakteru, tylko układem, w którym dwa problemy podtrzymują się nawzajem. Rozplątanie tej pętli wymaga zwykle pomocy z zewnątrz i to jest normalna, przewidywalna część leczenia.

Najczęstsze pytania