Silna depresja i objawy fizyczne, których nie widać na badaniach

Wielu pacjentów z ciężkim epizodem depresyjnym trafia najpierw do internisty, ortopedy albo gastrologa, a nie do psychiatry. Powód jest prozaiczny: najbardziej dokucza im ciało. Bolą plecy, żołądek nie pracuje, sen jest płytki i urywany, a zmęczenie nie ustępuje nawet po weekendzie w łóżku. Badania nie wykazują niczego niepokojącego, a dolegliwości narastają. To typowy obraz depresji o dużym nasileniu, w której objawy somatyczne wysuwają się na pierwszy plan.

Dlaczego ciężka depresja tak mocno uderza w ciało

Serotonina i noradrenalina, czyli neuroprzekaźniki, których działanie zmienia się w depresji, uczestniczą nie tylko w regulacji nastroju. Biorą udział w kontroli snu, apetytu, napędu, a także w tak zwanych zstępujących drogach hamowania bólu, które wyciszają bodźce bólowe płynące z ciała do mózgu. Gdy ta regulacja szwankuje, próg odczuwania bólu spada i zwykłe napięcie mięśni czy dolegliwości brzuszne stają się trudne do zniesienia.

Do tego dochodzi przewlekła aktywacja osi stresu, z podwyższonym stężeniem kortyzolu, oraz rozregulowanie rytmu dobowego. Stąd charakterystyczne dla cięższych epizodów wybudzanie się nad ranem i gorsze samopoczucie w pierwszych godzinach dnia. Objawy fizyczne nie są więc wymyślone ani przesadzone. Są mierzalnym skutkiem choroby, choć morfologia i badanie obrazowe zwykle wychodzą prawidłowo.

Objawy fizyczne silnej depresji, lista najczęstszych

• Bezsenność, zwłaszcza wczesne wybudzanie. Budzenie się o trzeciej czy czwartej nad ranem bez możliwości ponownego zaśnięcia jest typowe dla nasilonego epizodu. Rzadziej pojawia się odwrotny obraz, czyli wielogodzinna nadmierna senność.
• Wyczerpanie, które nie mija po odpoczynku. Nie chodzi o senność, tylko o brak napędu. Umycie się, ubranie czy przygotowanie posiłku wymagają wysiłku nieproporcjonalnego do zadania.
• Ból bez uchwytnej przyczyny. Najczęściej głowy, karku, barków, krzyża, rzadziej rozlany ból mięśni i stawów. Bywa uporczywy i słabo reaguje na typowe leki przeciwbólowe.
• Dolegliwości brzuszne. Ucisk w nadbrzuszu, nudności, zaparcia, biegunki, uczucie ciężaru. Częsty powód badań gastroenterologicznych, które nie znajdują przyczyny.
• Brak apetytu i spadek masy ciała. W ciężkim epizodzie jedzenie przestaje mieć smak, a chudnięcie bywa szybkie. U części osób jest odwrotnie: pojawia się jedzenie na pocieszenie i przyrost masy.
• Spowolnienie psychoruchowe lub pobudzenie. Wolniejsze ruchy, cichsza mowa i długie pauzy przed odpowiedzią albo, przeciwnie, niepokój ruchowy, chodzenie po pokoju i niemożność usiedzenia w miejscu.
• Objawy ze strony układu krążenia i oddechowego. Kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej, uczucie braku powietrza. Zwykle towarzyszą nasilonemu lękowi, ale zawsze wymagają wykluczenia przyczyny kardiologicznej.
• Spadek libido i zaburzenia seksualne. Jeden z najczęściej pomijanych w rozmowie objawów, będący częścią utraty zdolności do odczuwania przyjemności.

Kiedy ból jest jedyną skargą

Zdarza się, że pacjent w ogóle nie mówi o smutku. Skarży się na migrujące bóle, kołatanie serca i osłabienie, a nastrój opisuje jako gorszy dopiero po dopytaniu przez lekarza. Taki obraz bywa nazywany depresją maskowaną. Nie jest osobną chorobą, tylko sposobem, w jaki epizod depresyjny się ujawnia, częstszym u mężczyzn i osób starszych. Kluczem do rozpoznania jest zestawienie dolegliwości z ciała z utratą zainteresowań, spadkiem energii i czasem trwania objawów, o czym piszemy szerzej w tekście o objawach depresji.

Które objawy świadczą o dużym nasileniu epizodu

O ciężkim epizodzie mówi się wtedy, gdy objawy są liczne, bardzo nasilone i praktycznie uniemożliwiają pracę, naukę oraz kontakty z bliskimi. Sygnały, które zwykle na to wskazują:

• utrata masy ciała rzędu kilku kilogramów w ciągu miesiąca bez odchudzania się,
• sen skrócony o dwie godziny i więcej, z regularnym wybudzaniem nad ranem,
• wyraźne dobowe wahania samopoczucia, z najgorszymi porankami,
• całkowita utrata zdolności do odczuwania przyjemności, także z rzeczy dawniej ważnych,
• spowolnienie widoczne dla otoczenia albo silny niepokój ruchowy,
• myśli rezygnacyjne i myśli o odebraniu sobie życia.

Co lekarz wyklucza, zanim uzna objawy za depresyjne

Zmęczenie, bóle i spadek masy ciała nie są objawami swoistymi, dlatego rzetelna ocena zaczyna się od wykluczenia innych przyczyn. Lekarz zwykle bierze pod uwagę niedoczynność tarczycy, niedokrwistość, niedobór witaminy B12 i witaminy D, cukrzycę, przewlekłe zakażenia oraz zaburzenia oddychania w czasie snu, w tym bezdech senny. Sprawdza także przyjmowane leki, bo część z nich obniża nastrój i nasila zmęczenie. Dopiero po zebraniu pełnego obrazu można stwierdzić, że za dolegliwościami ciała stoi epizod depresyjny.

Jak leczenie SSRI zmienia objawy fizyczne

Leki z grupy SSRI, na przykład sertralina czy escitalopram, zwiększają dostępność serotoniny w połączeniach między neuronami. Wraz z ustępowaniem epizodu wracają sen, apetyt i energia, a napięciowy ból głowy i karku słabnie. Nie są to jednak leki przeciwbólowe i nie działają od pierwszej tabletki. Gdy w obrazie dominują ból i wyczerpanie, lekarz rozważa czasem lek działający również na noradrenalinę, jak wenlafaksyna z grupy SNRI.

Pierwsze dni bywają paradoksalnie trudniejsze. Mogą przejściowo nasilić się nudności, bezsenność i niepokój, co zwykle mija po kilku dniach i nie jest powodem do samodzielnego przerwania leczenia. Kolejność poprawy najczęściej wygląda tak:

Tabela ma charakter edukacyjny i pokazuje typowy przebieg. Tempo poprawy jest indywidualne, a dawkę i czas leczenia ustala lekarz. Więcej o samym mechanizmie w tekście jak działają leki na depresję.

Czego nie robić na własną rękę

Objawy fizyczne kuszą do doraźnych rozwiązań, które potrafią zaszkodzić. Nie zwiększaj samodzielnie dawki leku przeciwdepresyjnego, bo nasila to działania niepożądane, a nie przyspiesza efektu. Nie odstawiaj leku nagle po kilku tygodniach dobrego samopoczucia, bo grozi to objawami odstawiennymi i nawrotem. Nie łącz na własną rękę SSRI z tramadolem, tryptanami ani dziurawcem, bo rośnie ryzyko zespołu serotoninowego, a leki przeciwzapalne w rodzaju ibuprofenu razem z SSRI zwiększają ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego. Każdy lek przeciwbólowy w trakcie leczenia depresji uzgodnij z lekarzem.

Najczęstsze pytania