Depresja wysokofunkcjonująca - kiedy z zewnątrz wszystko gra

W gabinecie takie osoby mówią zwykle to samo zdanie: „przecież ja daję radę, więc chyba nie mam prawa się skarżyć”. Dają radę, to prawda. Tylko że każdy zwykły dzień kosztuje je tyle, ile innych kosztowałby dzień wyjątkowo ciężki. Termin depresja wysokofunkcjonująca przyjął się właśnie dlatego, że opisuje ten rozjazd między obrazem widocznym z zewnątrz a tym, co dzieje się w środku.

Co naprawdę kryje się pod tym określeniem

W klasyfikacjach medycznych, którymi posługują się lekarze, nie ma rozpoznania o takiej nazwie. Nie jest to jednak pojęcie puste. Zwykle opisuje jeden z dwóch stanów.

• Dystymia. Przewlekłe, umiarkowanie nasilone obniżenie nastroju utrzymujące się przez co najmniej dwa lata. Objawy są słabsze niż w pełnym epizodzie depresyjnym, ale ciągną się latami, przez co stają się dla chorego po prostu jego charakterem.
• Epizod depresyjny o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu. Objawy spełniają kryteria depresji i trwają co najmniej dwa tygodnie, ale zasoby chorego, presja zawodowa albo poczucie obowiązku wystarczają, by na zewnątrz utrzymać pozory normy.

Zdarza się też trzeci wariant, w którym na przewlekłą dystymię nakłada się pełny epizod depresyjny. To sytuacja poważna, bo osoba przyzwyczajona do życia na niskim biegu może nie zauważyć, że właśnie zjechała dużo niżej.

Ukryte objawy, których otoczenie nie widzi

Kryteria depresji są te same niezależnie od tego, czy chory leży w łóżku, czy prowadzi zebranie. Różnica polega na tym, ile z nich udaje się zamaskować. Poniższe sygnały pojawiają się w tej postaci najczęściej.

• Zmęczenie, którego nie leczy sen. Budzenie się równie wyczerpanym jak przed położeniem się spać, mimo przespanej nocy.
• Anhedonia w przebraniu braku czasu. Rzeczy, które kiedyś cieszyły, przestają cieszyć, ale tłumaczy się to natłokiem obowiązków, a nie chorobą.
• Funkcjonowanie na automacie. Obowiązki są wykonywane poprawnie, tyle że bez żadnego kontaktu z tym, co się robi. Dzień mija, a po nim nie zostaje nic.
• Perfekcjonizm i ostry autokrytycyzm. Bardzo wysokie wymagania wobec siebie, poczucie bycia oszustem, przekonanie, że każdy błąd obnaży prawdę.
• Drażliwość zamiast smutku. Zwłaszcza u mężczyzn i u nastolatków depresja częściej wygląda na wybuchowość i napięcie niż na płacz.
• Załamanie po przekroczeniu progu domu. Cała energia zużywa się na zewnątrz, więc bliscy dostają wersję pozbawioną resztek sił.
• Objawy z ciała. Bezsenność lub wybudzanie się nad ranem, bóle głowy, napięcie karku, dolegliwości żołądkowe bez uchwytnej przyczyny.
• Alkohol albo praca jako znieczulenie. Wieczorne piwo „na rozluźnienie” lub ucieczka w kolejne zadania, byle nie zostać sam ze sobą.

Znaczna część tych sygnałów pokrywa się z klasycznym obrazem choroby. Więcej o pełnej liście kryteriów piszemy w tekście o objawach depresji.

Dlaczego rozpoznanie przychodzi tak późno

Otoczenie ocenia stan psychiczny po wynikach, a te przez długi czas pozostają dobre. Skoro raporty są oddane, dzieci nakarmione, a rozmowy odbyte, nikt nie zadaje pytania o samopoczucie. Sam chory też nie, bo ma w głowie obraz depresji jako całkowitej niezdolności do wstania z łóżka i nie odnajduje się w nim.

Efekt jest taki, że pomoc pojawia się zwykle dopiero wtedy, gdy fasada pęka: po utracie pracy, po rozpadzie związku, po pierwszym poważnym błędzie zawodowym albo po prostu wtedy, gdy zapasy sił się kończą. Tymczasem im dłużej trwa nieleczony epizod, tym trudniejsze bywa uzyskanie pełnej poprawy i tym większe ryzyko nawrotu. To najmocniejszy argument, żeby nie czekać na moment, w którym „będzie już wystarczająco źle”.

Dystymia a epizod depresyjny

Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo wpływa na to, jak długo prowadzi się leczenie i czego można się po nim spodziewać.

Tabela ma charakter edukacyjny. Rozpoznanie stawia lekarz po pełnej ocenie stanu psychicznego.

Kiedy zgłosić się po pomoc

Progiem nie jest to, czy przestałeś funkcjonować, tylko to, jak długo i jakim kosztem funkcjonujesz. Umów konsultację, jeśli obniżony nastrój, brak energii i utrata przyjemności trwają dłużej niż dwa tygodnie, a szczególnie wtedy, gdy ciągną się miesiącami i zdążyły ci spowszednieć. Sygnałem są też nawracające myśli o tym, że jesteś dla bliskich ciężarem, oraz rosnące ilości alkoholu potrzebne, żeby wieczorem opaść z napięcia.

Przed wizytą warto zanotować, od kiedy trwają objawy, jak wygląda sen i apetyt oraz co się zmieniło w pracy i w relacjach. Depresję potrafią też naśladować inne choroby, dlatego lekarz zwykle wyklucza między innymi niedoczynność tarczycy i niedokrwistość.

Jak wygląda leczenie

W łagodnych postaciach leczeniem pierwszego wyboru bywa sama psychoterapia, najczęściej w nurcie poznawczo-behawioralnym. Przy dystymii i w depresji umiarkowanej zwykle łączy się psychoterapię z farmakoterapią, bo takie połączenie daje najlepsze efekty. Leki przeciwdepresyjne nie zmieniają osobowości. U części osób pojawia się natomiast przejściowe stłumienie emocji i trzeba to zgłosić lekarzowi, bo zwykle pomaga zmiana dawki lub preparatu. Przywracają zdolność do odczuwania, którą choroba odebrała.

Najczęściej stosuje się leki z grupy SSRI, takie jak escitalopram (typowo od 10 mg na dobę), sertralina (typowo od 50 mg na dobę) czy fluoksetyna (typowo od 20 mg na dobę), a gdy potrzebne jest szersze działanie, sięga się po SNRI, na przykład wenlafaksynę (typowo od 75 mg na dobę). Wszystkie są dostępne wyłącznie na receptę, a dawkę i sam wybór preparatu ustala lekarz indywidualnie, po ocenie objawów, chorób współistniejących i innych przyjmowanych leków. Pierwszej poprawy oczekuje się po dwóch do czterech tygodniachach, a pełny efekt ocenia się po sześciu do ośmiu tygodniach, o czym więcej w tekście jak działają leki na depresję.

Leczenia nie kończy się w dniu, w którym robi się lepiej. Terapię kontynuuje się jeszcze przez wiele miesięcy po ustąpieniu objawów, żeby zmniejszyć ryzyko nawrotu, a dawkę zmniejsza się stopniowo i zawsze w porozumieniu z lekarzem. Szczegóły opisujemy w artykułach jak długo brać leki na depresję oraz jak odstawić lek na depresję.

Najczęstsze pytania